احمد وحیدی کیست؟ / از فرماندهی نیروی قدس تا فرماندهی کل سپاه
اقتصاد۲۴- روز گذشته رسما با حکم رهبری احمد وحیدی به عنوان فرمانده کل سپاه پاسداران با درجه سرلشکری منصوب شد. در پی شهادت محمد پاکپور، احمدی وحیدی به عنوان جانشین فرمانده سپاه در راس این نیروی نظامی قرار داشت، اما دیروز حکم او رسما ابلاغ شد. وحیدی صرفاً یک چهره نظامی متعارف و میدانی نیست؛ او یکی از معدود مدیران ارشد جمهوری اسلامی است که مجموعه پیچیدهای از سوابق اطلاعاتی، امنیتی، دیپلماتیک و اجرایی را در کارنامه خود دارد.
انتصاب رسمی او به بالاترین جایگاه اجرایی و ستادی سپاه پاسداران، همزمان با تغییرات بنیادین دیگر، چون بازگشت حسین طائب به فرماندهی بسیج، انتصاب علی عبداللهی به ریاست ستادکل نیروهای مسلح و صدور دستور راهبردی برای ادغام ستادکل و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء، گویای آغاز عصری تازه در دکترین دفاعی و امنیتی ایران است؛ عصر تمرکز فرماندهی و یکپارچهسازی سامانههای جنگی.
وحیدی چگونه وارد حلقه امنیتی قدرت شد؟
وحید شاهچراغی یا همان احمد وحیدی، متولد ۱۳۳۷ در شیراز، فعالیت سیاسی و تشکیلاتی خود را پیش از انقلاب و در دوران دانشجویی در دانشگاه پلی تکنیک، جایی که در رشته الکترونیک تحصیل میکرد، آغاز کرد. پس از پیروزی انقلاب و در همان روزهای نخست شکلگیری نهادهای انقلابی، او به عضویت سپاه پاسداران درآمد و به سرعت جذب ساختارهای فکری و اطلاعاتی آن شد. وحیدی مدارج تحصیلی تکمیلی خود را در رشته مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ادامه داد و در نهایت موفق به اخذ مدرک دکتری در رشته مطالعات استراتژیک از دانشگاه امام صادق شد؛ ویژگیای که او را در میان فرماندهان نسل اول سپاه، به چهرهای متمایز با پشتوانه تئوریک و دانشگاهی بدل ساخت.
نخستین ردپای کلیدی وحیدی در ساختار قدرت، به نقش بیسر و صدا، اما محوری او در پایهگذاری بخش اطلاعات سپاه بازمیگردد. وحیدی در دهه ۶۰ فرمانده واحدی بوده که به آن «اطلاعات سپاه» و «عملیات ویژه خارج» میگفتند. مجموعهای که در گزارشهای محرمانه آن دوران با عنوان «نیروی قدس» نیز نام برده شده است. به گواه خاطرات هاشمی در ۴ اردیبهشت ۱۳۶۵، وحیدی در کنار محسن کنگرلو و فریدون وردینژاد (که بال نام فریدون مهدی نژاد در خاطرات از او یاد شده)، از افراد کلیدی ماجرای ورود مک فارلین به ایران بوده و براساس گزارشها، بههمراه محمدعلی هادی با هیات آمریکایی مذاکره کرده است.
معمار و نخستین فرمانده نیروی قدس سپاه
مهمترین فراز در کارنامه نظامی وحیدی، تأسیس و تصدی نخستین دوره فرماندهی «نیروی قدس سپاه» از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶ است. پس از پایان جنگ هشتساله و اعمال تغییرات ساختاری در سپاه، مأموریت عملیاتهای برونمرزی در قالب بازوی جدیدی به نام نیروی قدس سازماندهی شد و احمد وحیدی شالوده اداری، راهبردی و لجستیکی این نیرو را پیریزی کرد. در دوران یکدههای مدیریت او بود که شبکههای پشتیبانی از گروههای همپیمان منطقهای پایهگذاری شد و بعدها با واگذاری سکان فرماندهی به قاسم سلیمانی در اواخر دهه هفتاد، این راهبرد در صحنه عمل تثبیت و فراگیر شد.
به دلیل همین سوابق فرامرزی، نام وحیدی در دهه ۱۹۹۰ میلادی و در پی ماجرای انفجار مرکز همیاری یهودیان آرژانتین (آمیا) در سال ۱۹۹۴ در کانون توجه محافل قضایی و رسانههای بینالمللی قرار گرفت؛ پروندهای که به صدور اعلان قرمز اینترپل برای او انجامید و نامش را در صدر فهرست چهرههای پیگرد غرب در حوزه امنیت منطقهای قرار داد. برای ناظران بینالمللی، احمد وحیدی همواره نماد برنامهریزی دکترین جنگهای نامتقارن و عمق استراتژیک منطقهای ایران بوده است.
وحیدی در دهه ۶۰ سابقه بازداشت هم دارد. پس از عملیات مرصاد و حمله مجاهدین خلق، احمد وحیدی بهعنوان فرماندار نظامی کرمانشاه منصوب شد. او مدتی پساز این حمله، توسط علی رازینی دادستان وقت انقلاب بازداشت شد. رازینی گفته بود دستگیری وحیدی، بهدلیل اختلافات درباره اسناد به دست آمده از مجاهدین خلق بوده است. وزارت اطلاعات معتقد بوده که باید این اسناد در اختیار این نهاد قرار گیرد، اما نهادهای دیگر از تحویل آنها امتناع میکردند. شایعه اصلی این بود که وحیدی مانع بازداشت و اعدام یکی از اعضای جدا شده سازمان مجاهدین خلق شده است. ظاهرا «سعید شاهسوندی»، از اعضای ارشد سازمان مجاهدین خلق که از این سازمان جدا شده، اما در عملیات فروغ جاویدان شرکت کرده، در جریان این عملیات زخمی و پساز چند روز، بازداشت شده بود. او گفته ماموران جمهوری اسلامی قصد داشتهاند او را بکشند، اما فرمانده آنها او را شناخته و مانع شده است. شایعه اصلی این است که این فرد، احمد وحیدی بوده که مانع کشته شدن سعید شاهسوندی شده است. روایتی که هرگز تایید نشده است.
بیشتر بخوانید:سپاه بیانیه جدید داد؛ روایت شکست ترامپ در جنگ با ایران
هاشمی در خاطرات خود نوشته که «آقای محسن رضایی اطلاع داد که دادگاه نظامی، آقای احمد وحیدی فرماندار نظامی کرمانشاه در عملیات مرصاد را احضار کرده است. گفتم ایشان را رها کنند که فتنه نشود.» فردای آن روز هاشمی با علی رازینی رییس دادگاه نظامی صحبت میکند و دستور آزادی وحیدی را میدهد. اما رازینی میگوید بازداشت نبود و فقط از اتاق من خارج نشده بود.
رازینی در مصاحبهای گفته «از اتاق خودم خارج نشدند. وقتی میگویم بازداشت بود و زندان نبود یعنی اینکه در اتاق خودم بودند. ما با ایشان بحث میکردیم تا متقاعدش کنیم که مدارک را تحویل دهد.» در نهایت هاشمی دستور میدهد و وحیدی آزاد میشود. هاشمی گفته «[بازداشت آقای احمد وحیدی]، فرماندهان سپاه را به شدت خشمگین کرده است. آقای محسن رضائی اعلام جرم کرده که گفتم پس بگیرد و فقط تقاضای رسیدگی کند.»
سال ۲۰۰۳، واشنگتنپست در گزارشی مدعی شد که یک رابطه دهساله میان ایمن الظواهری معاون وقت بن لادن و احمد وحیدی، وزیر دفاع وقت ایران، وجود داشته است. این گزارش به ادعاهای یک مقام اطلاعاتی اروپایی استناد کرده که گفته ایمن الظواهری، معاون وقت اسامه بنلادن، بیش از یک دهه با احمد وحیدی، فرمانده وقت نیروی قدس، ارتباط داشته و از این ارتباط استفاده کرد تا برای برخی از رهبران القاعده که پس از سقوط طالبان در کوههای تورا بورا در افغانستان گرفتار شده بودند، امکان پناهگاه امن فراهم شود.
گزارش به وجود یک شکاف میان دولت وقت ایران یعنی دولت خاتمی و نیروهای قدس اشاره کرده و نوشت: استقلال سازمانی نیروی قدس از رهبران منتخب ایران، شکاف عمیق میان دولت اصلاحطلب محمد خاتمی و نهادهای غیرمنتخب که بخش زیادی از ساختار امنیتی کشور را کنترل میکنند، نشان میدهد.
این ادعا هیچ مستندی جز گزارشهای پراکنده در نهادهای اطلاعاتی و رسانههای آمریکایی ندارد، اما سالها بعد مرد شماره دوی القاعده در خیابان پاسداران تهران هدف ترور قرار گرفت و بار دیگر احتمال وجود ارتباط میان ایران و القاعده را زنده کرد.
جالب اینجاست که احمد وحیدی بعد از کشته شدن بن لادن نسبت به واقعیت داشتن این خبر تشکیک کرده بود. او در اولین واکنش خود به عنوان وزیر وقت دفاع گفته بود: ابهامات و مسائل بسیاری پیرامون این موضوع وجود دارد آنها گفتهاند که جسد بن لادن را به دریا انداختهاند چرا اجازه ندادند که یک ناظر بی طرف تایید کند که این فرد بن لادن است یا خیر؟
از وزارت دفاع تا اعتراضات ۱۴۰۱؛ کارنامه اجرایی وحیدی
احمد وحیدی از معدود چهرههای ارشد نظامی است که سابقه حضور طولانیمدت در پستهای ارشد غیرنظامی و اجرایی را در دو قوه مجریه و مجمع تشخیص مصلحت نظام تجربه کرده است. او در فاصله سالهای ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲ و در دولت دهم، تصدی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح را بر عهده داشت؛ دورانی که همزمان با جهش در برنامههای خودکفایی تسلیحاتی، توسعه پلتفرمهای موشکی، سامانههای راداری و پدافند هوایی بود. او از سال ۱۳۹۰ با حکم رهبری به عنوان عضو حقیقی به مجمع تشخیص مصلحت نظام پیوست و در فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ نیز به ریاست دانشگاه عالی دفاع ملی منصوب شد تا به تدوین اسناد و راهبردهای کلان دفاعی کشور بپردازد.
گام بعدی او در ساختار اجرایی، تکیه بر مسند وزارت کشور در دولت سیزدهم (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳) بود. حضور وحیدی در ساختمان خیابان فاطمی، مصادف با مدیریت امنیتی اعتراضات گسترده پاییز ۱۴۰۱ و بحرانهای امنیتی ناشی از تنشهای اجتماعی و مرزی شد. حضور او در این سمت به معنای حضور حداکثری نظامیها در رده استاندار بود. خود وحیدی گفته بود «خواست اکثریت مردم انتخاب استاندار نظامی است که ما در مقابل بسیاری از این خواستهها، ایستادگی کردهایم.» این دوره برای وحیدی فرصتی بود تا اشراف کاملی بر گسلهای اجتماعی، مطالبات مدنی، ساختار فرمانداریها، استانداریها و شاکله شورای امنیت کشور پیدا کند؛ تجربهای که به او دیدگاهی جامع درباره رابطه مستقیم «ناامنیهای داخلی» و «تهدیدات نظامی خارجی» بخشید.
مرد کمحرف سپاه چه دکترین امنیتی دارد؟
احمد وحیدی در منظومه سیاست داخلی، متعلق به جریان اصولگرای سنتی با گرایشهای امنیتی و تکنوکرات است. او برخلاف برخی چهرههای مشهور سپاه، کمتر تمایلی به سخنرانیهای پرشور تبلیغاتی، مصاحبههای مکرر رسانهای یا ورود مستقیم به جدالهای جناحی روزمره نشان داده و بیشتر به عنوان مدیری تشکیلاتی، کمحرف و عملگرا شناخته میشود. خطوط قرمز او همواره حول محور اقتدار حاکمیت، تقویت بنیه دفاعی و جلوگیری از هرگونه انفعال در برابر فشارهای بینالمللی تعریف شده است.
در حوزه روابط خارجی، وحیدی همواره نسبت به هرگونه مصالحه بدون پشتوانه قدرت سخت بدبین بوده و نظریهپرداز توسعه توان بازدارندگی به شمار میرود. او مصرانه بر خروج آمریکاییها از منطقه تاکید دارد و دکترین امنیتی او را نباید از این تفکر جدا دانست.
